hatin

Ji Wîkîferheng
Here cem: navîgasyon, lêgerîn

Kurdî[biguherîne]

Tewandina lêkera hatin
RP.
Niha
–ê–
ez têm
tu têyî
ew
em, hûn, ew tên
RP.
Boriya
sade
–hat–
ez hatim
tu hatî
ew hat
em, hûn, ew hatin
Ji bo hemû formên din:
1rightarrow.png hatin (Tewandin)

lêkera xwerû, negerguhêz
navdêr,

Wate[biguherîne]

  1. Ji cihek dûrtir gihiştin cihek nêzîktir,
    nêzîktir bûn, nêzîk bûn
    • Em ji dûr hatine.
  2. Dema tiştek ji mirovî re di bêjin.
    • Telefonek bu min hat.
  3. Bi rêve hatin yan pêya hatin.
    • Em pêya hatin vêrê.
  4. Lêkerek alîkar bo çêkirina forma tebatî anku pasîv.
    • Hemî hatin kuştin.

Ji wêjeya klasîk[biguherîne]

Lew Melek hatin ji bo wî sacidîn
Bû xezîne ew ji bo durra yetîm
(Mewlûda Kurdî ~1470, Mela Hisênê Bateyî)

Bi alfabeyên din[biguherîne]

Dijwate[biguherîne]

Tewîn[biguherîne]

-ê-
-hê-

Tewandin[biguherîne]

Gelek caran hin kes dbêjin ku formên lêkera ”hatin” yên wek ”ez bêm/têm” formên kurtkirî ne û divê li cihê wan mirov binivîse ”ez dihêm”. Lê gelo bi rastî formên wek "ew bên/neyên" yan "ew bihên/nehên" bo zimanê nivîsînê çêtir in?

Di peyva "hatin" ya rader de "h" heye lê hem di pirraniya kurmancî û hem jî pirraniya soranî û herwiha farisî û zazakî de jî "h" di rehê dema niha de ne li kar e.

- Bi soranî "d-êm" (ez têm) yan "y-êm" e, ne *de-hêm" yan *e-hêm.
- Bi zazakî: "yena" (ez têm), ne "ez *hena"
- Bi farisî: "men mî-ayem" yan "men mî-am" (ne *mî-hayem yan mî-ham").

Di zazakî (ameyen), farisî (ameden), hewramî (amay), pehlewî (amd-), avestayî (agem-) de "h" li destpêka peyvê nîne. Di kurmancî û soranî de "-m/ma-/me-" ji nîva peyvê ketiye lê "h" li destpêka peyvê zêde bûye ji ber ku bi taybetî kurmancî ji herfên bideng li destpêkê hez nake.

Lê di kurmancî de jî di pirraniya devokan de "h" tenê li peyva xwerû "hatin" zêde bûye, ne li rehê dema niha -ê- (soranî -ê-, farisî -a- yan -ay-, zazakî -yen-).

Bi kurmancî ji Konyayê bigire heta Zaxo û ji Ermenistanê heta Efrînê "ew t-ên" û "ew na(y)ên" e. "Ew di-hên" û "Ew na-hên" bi Behdînan û Hekariyan ve sinordar e.

Loma zêdekirina "h" li rehê dema niha anku bikaranîna formên wek "ez di-h-ê-m” hîperkorekt e anku mirov wisa zêde hewl dide sererast bike ku taliyê encama wê xelet derdikeve!

Slav ji kesa/ê wê nivîsê yê serve nivîsiye re, birêz ew şiroveyên te kiriye derbarê tewîna lêkera hatin gelek hêja û ciwan e lê pêdivî ye em zêdetir tê binerîn û bihizirîn, divê em bizanibin ku lêkerên hatin û anîn gelek girêdayî hev in, çima tenê ew lêker jibo dema niha bi tîpa "t" dest pê dikin? Bila em serinc bidin "di + hê + m", em dizanin ku gelek caran dengok kar di(tesîr di) dengokên pêş xwe dikin û bilerzî û bêlerziyê xwe bo ser wan diguhêzin, jiber wê di+hê bûye di+yê û paştir ti+yê û ewgav "tê", herwisa lêkera anîn jî, di+hîn bûye d+yîn û paştir t+yîn û "tîn", GELO peywendiyê van lêkeran çi ye? Bila ji anînê dest pê bikin, çend awayên din yên wê lêkerê hene mîna hanîn, înan, hênan, hînan... ev lêker hemu ji "handin" hatine, handin ji tewîna lêkera hatin(anku "hê") û paşbendika "-andin", ew paşbendik jî gelek caran lêkerên negerguhêz dike gerguhêz (tewîn+andin) mîna xewtin-xewandin, barîn-barandin, westan-westandin, ... anku lêkera handin ew wate dide ku tiştek bixe rewşa hatinê, binere ya soranî "hênan", niha: dehênê, dehênin, ... wek em dibînin ya soranî ligor rêsa û rêçikên ziman çê bûye û destpêka dema niha "de" ye ne tenê "d" an "t", herwisa ligor hemu yasayên Kurdî jî handin pêdivî ye bitewe bo "hên"(bi soranî) û "hîn"(bi kurmancî) jiberku lêkerên bi "andin" bidawîhatî ne divê ew parçeya lêker (ku andin e) bibe "în"(di kurmancî de) û "ên"(di soranî de) û beşên pêştir ên lêker wek xwe dimînin, binere: nasandin(tewîn:nasîn, nasên), nalandin(tewîn:nalîn, nalên), tirsandin(tirsîn, tirsên), herwisa handin(hîn, hên), jiber wê ye jî ku tewîna lêkera anîn û lêker bi xwe bi hev re nî ne û pir cuda ne, binere: anîn, tînin. Lê heger em handin ya resen û orjînal bi kar bihînin gelek asayî ye: handin, dihînin. Herwisa jibo hatin jî: hatin, dihên.

Ji[biguherîne]

"hatin": Ji proto-hindûewropî *gwem- ("hatin")

proto-aryayî *a- ("ber bi … ve") + *gem- ("hatin")
avestayî: a-gem- ("hatin")
farisiya kevn: a-gem- ("hatin")
parsî: a-gd- ("hatin")
pehlewî: a-md- ("hatin")
sogdî: a-ğd- ("hatin")
farisî: a-meden ("hatin")
kîrîbatî: a-men- ("hatin")
sîvendî: ā-mēy ("hatin") alfabeya arî
kurmancî: ha-tin ("hatin")
soranî: ha-tin ("hatin")
hewramî: a-may ("hatin")
zazakî: a-meyen ("hatin")
sanskrîtî: gem ("hatin")
latînî: venire ("hatin")
yewnanî: bainein ("hatin")
inglîzî: come ("hatin") ...

Çavkanî: Cheung p.100, Watkins p.33 | Pokorny: 465 f.
Hevreh: zeman, gav, peyam

rehê dema niha "-ê-":

avestayî: - ("çûn")
parsî: ay- ("çûn")
pehlewî: 'y- ("-ê-")
somalî: 'ys- ("-ê-")
farisî: ay- ("-ê-") ("-ê-")
semnanî: ī- ("-ê-")
kîrîbatî: aj- ("-ê-") ... alfabeya arî
kurmancî: -ê-- ("-ê-")
soranî: -ê-- ("-ê-")
hewramî: e-
zazakî: -y- ("-ê-")
sanskrîtî: ay- ("çûn")
yewnanî: eimi ("ez diçim")
latînî: īre ("çûn") ...

Çavkanî: Cheung p.156, Watkins p.22
Bo rehê -wer- binêre: -wer-

Bikaranîn[biguherîne]

[biguherîne]

Bi zaravayên kurdî[biguherîne]

  • Kurmancî: hatin
  • Soranî: hatin
  • Kurdiya başûr: hatin
  • Lekî: hetin
  • Hewramî: amay
  • Zazakî: ameyene

Werger[biguherîne]