zanîn

Ji Wîkîferheng
Jump to navigation Jump to search

Kurdî[biguherîne]

Lêker[biguherîne]

zanîn (lêkera gerguhêz)
Raya dema niha: –zan
RP.
Niha
ez dizanim
tu dizanî
ew dizane
em, hûn, ew dizanin
Fermanî Yekjimar bizane
Pirjimar bizanin
Raya dema borî: zanî
RP.
Boriya
sade
min zanî
te zanî
wê/wî zanî
me, we, wan zanî
Formên din:1rightarrow.png Tewandin:zanîn

zanîn lêkera xwerû, gerguhêz

  1. hay jê hebûn, aga jê hebûn, agadar bûn, haydar bûn (ji tiştekê);
    • Ez dizanim ew li kû ye. (Min agadarî heye ka ew li kû ye. Min hay jê heye ew li kû derê ye.)
    • Mahmût Xan nizane maf û diyarî çi ye. Ew bûye Osmanî.(Çiyayê Agirî, Yaşar Kemal, Weşanxana Çanda Kurdî)
  2. karîn tiştekî bike
  3. karîn bi zimanekî biaxive û fam bike
    • Ew baş bi kurdî dizane.
  4. piştrast bûn
    • Ez dizanim ew dîsan jî nayê.
  5. zanist, zanyarî, ilm
    • Em tenê dikarin bi zanînê civaka xwe pêş ve bibin.

Ji wêjeya klasîk[biguherîne]

Şêweyê dilberê bizan sunnet e şêwe 'işwe ferd
Şêweyê dilberê bizan sunnet e şêwe 'işwe ferd
(Dîwana Melayê Cizirî ~1640, Melayê Cizîrî)

Bi alfabeyên din[biguherîne]

Tewîn[biguherîne]

-zan-

Ne-erênî:

  • dema niha ya giştî û dema bêt: nizan-
  • dema niha ya berdewam: nedizan-
  • demên borî: ne(-)zan-

Bide ber[biguherîne]

Agadarî[biguherîne]

Lêkerên "karîn/kanîn" (anku "şiyan", "hêz hebûn") û "zanîn" bi hin awayan ji lêkerên din yên kurmancî cuda ditewin. Bo nimûne di dema niha de di hin devokan de pêşqertafa "di-" nakeve pêşiya wan. Loma "ez di-kim, tu di-bêjî, ew di-xwe" lê "ez karim, tu zanî, ew kane" (li cihê "ez dikarim, tu dizanî, ew dikane").

Herwiha neyînîkirina wan ne bi "na-" ya giştî lê bi "ni-" ye: Loma "ez na-kim, tu na-çî, ew na-bêje" lê "ez ni-zanim, tu ni-karî, ew nikane".

Herwiha di rewşên din de jî hin cudahî hene. Ji hemû lêkerên din re di raweya şertî de (kondîsyonal yan subjunktîv) bi giştî lêker bi formûlaya "bi- + rehê dema niha + qertafa kesandinê ne": "ez bi-ç-im, tu bi-k-î, ew bi-bêj-e". Ev qaydeya giştî di hin devokan de dîsa li gel lêkerên "karîn/kanîn" û "zanîn" jî li kar e: "ez bi-zan-im, tu bi-kar-î, ew bi-kan-e". Lê di hin devokan de jî ew bi formûlaya "rehê dema niha + -i- + -b- + qertafa kesandinê" tê çêkirin: "ez kar-i-b-im, tu zan-i-bî, ew kan-i-b-e". Di hin devokan de jî îcar ev herdu qayde di heman demê de tên bikaranîn: "ez bi-zan-i-b-im, tu bi-kar-i-bî".

Lê ji van awarteyiyan tenê "ni-" ya neyînîkirinê di kurmancî de di hemû devokan de awrte ye. Lê awarteyiyên din tenê di hin devokan de hene. Devokên din qeydeyên giştî bi kar tînin. Loma divê em di mesela "di-" de li gor qaydeya giştî biçin: "ez dikarim" ne "ez karim". Herwiha ji ber ku "ez bi-zan-im, tu bi-kar-î, ew bi-kan-e" li gor qaydeya giştî ne û formên wek "ez zan-i-bim, tu kar-i-bî, ew kan-i-be" yan jî "ez bi-zan-i-bim, tu bi-kar-i-bî, ew bi-kar-i-be" awarte ne, divê em wek "bizanim, bikarî, bikane" tercih bikin.

Ji[biguherîne]

Ji proto-hindûewropî *ǵenh₃- / *ǵenə- / *ǵnō-, têkildarî zan- ya avestayî, pehlewî dan-, farisî dan-, zazakî zanayen, sanskrîtî jānāmi, rusî знать (znat'), elmanî kann, swêdî kan (dikare) û känna (nasîn), inglîzî can (bixwîne: ken, "karîn") û know (bixwîne: niw "zanîn" ji inglîziyan kevn cunnan, bixwîne: kunnan "zanîn").

avestayî: zān- ("zanîn")
parsî: z'n- ("zanîn")
pehlewî: d'n- ("zanîn")
sogdî: z'n- ("zanîn")
farisî: dān- ("zanîn")
osetî: zynd- ("zanîn")
belûçî: zan- ("zanîn")
semnanî: zūn- ("zanîn")
sengîserî: zun- ("zanîn") ... alfabeya arî
kurmancî: zanîn- ("zanîn")
soranî: zanîn- ("zanîn")
hewramî: zanay ("zanîn")
zazakî: zanayene
sanskrîtî: jna- ("zanîn")
latînî: gno- ("zanîn")
yewnanî: gno- ("zanîn")
inglîzî: know ("zanîn") ...
elmanî: kann (dikare)
swêdî: kan (dikare), känna (nasîn)
Çavkanî: Cheung p.467, Watkins p.33, Etymonline
Binere herwiha: nasîn

[biguherîne]

Werger[biguherîne]

Navdêr[biguherîne]

Zayenda mê ya binavkirî
Rewş Yekjimar Pirjimar
Navkî zanîn  zanîn 
Îzafe zanîna  zanînên 
Çemandî zanînê  zanînan 
Nîşandera çemandî   zanînê  wan  zanînan 
Bangkirin zanînê  zanînino 
Zayenda mê ya nebinavkirî
Rewş Yekjimar Pirjimar
Navkî zanînek  zanînin 
Îzafe zanîneke  zanînine 
Çemandî zanînekê  zanîninan 

zanîn

  1. Wateya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn wateya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.

Werger[biguherîne]