xwendin

Kurmancî

Bilêvkirin

•  IPA^(kilîd): /xʷɜnˈdɘn/
• Kîtekirin: xwen·din

Lêker

xwendin (gerguhêz)
Rehê dema niha: -xwîn-
RP. Niha
	ez	dixwînim
	tu	dixwînî
	ew	dixwîne
	em, hûn, ew	dixwînin
Fermanî	Yekjimar	bixwîne
	Pirjimar	bixwînin
Rehê dema borî: -xwend-
RP. Boriya sade
	min	xwend
	te	xwend
	wê/wî	xwend
	me, we, wan	xwend
Formên din: Tewîn:xwendin

Du kes pirtûkekê dixwînin.

xwendin gerguhêz (lêkera xwerû)

1. Herfên nivîsî bi deng yan di dilê xwe de gotin.

   Ez vê pirtûkê dixwînim.

   • 1998, tercimekirina Serdar Roşan, Çîrokên Hezar û Şevekê, weşanên Nûdem:

     Keçikan ji hemalî re got: "Here tiştê ku li ser derî nivîsandiye, bixwîne.!"

   • 2021 gulan 4, Seîd Veroj, “Mesûd Fanî (Dr. Mesûd Fanî Bîlgîlî)”, li ser Rûpela nû‎^[1]:

     Xezeteyên Kurdî yên li Stenbolê derdiketin bên îstisnakirin, xezeteyekî millî û wetenî yê ku yekemîn car li Kurdistanê hatîye neşirkirin, ew jî xezeteya Zarê Kirmancî ye, ku min xwendîye.

2. Xwe fêr kirin.

   Wî fransî xwendiye.

   • 1998, tercimekirina Serdar Roşan, Çîrokên Hezar û Şevekê, weşanên Nûdem:

     Min Quran û heft çîrokên wê, pirtûkên gir yên zanayên mezin xwendine; min ilmê stêrkan xwendiye; min gotinên şaîran xwendine. Bi kurtî: Min wisa bi zanabûn û daxwaz ilim xwendiye ku ez bi rehetî dikarim bêjim, ez ji hevdemên xwe xwendetirim.

3. Li fêrgehekê wek ders hebûn.

   Em li dibistanê kurdî, dîrokê, matematîkê û biyolojiyê dixwînin.

4. Stirîn, stiran gotin.

   Bilbil li ser sorgulan dixwînin.

   • 1998, Yaşar Kemal, tercimekirina Firat Cewerî, Dara hinarê, Nûdem, →ISBN :

     Dibe ku jî li vî gundî meleyek hebe, bi dengê xwe yê zîz li ser Ûsiv bixwîne.

5. wîçîn, wîtîn, fîtîn ji bo firende, teyr û tûran û kêzikan
   • 1986, Firat Cewerî, Girtî, Weşanên Nûdem:

     Kevokê berkurka xwe dagirt, dest bi xwendinê kir û di hundurê odê de çû û hat.

Ji wêjeya klasîk

• ~ 1720, Mela Hisênê Bateyî, Mewlûda Kurdî:

  Bête xwendin ger li avê û vexwit
  Rehmî nazil cumleê 'îlet dibit

• ~ 1620, Feqiyê Teyran, Dîwan:

  Herkesê Şêx lê bixwînê
  Nexweşê hal tê nemînê

Bi alfabeyên din

• kurdî-erebî: خوه‌ندن, خواندن

Formên alternatîv

• xwandin

Jê

• -xwîn
• xwenda
• xwendatî
• xwende
• xwendekar
• xwendekarî
• xwendetî
• xwendevan
• xwendevanî
• xwendewar
• xwendewarî
• xwîner
• xwînerî

Etîmolojî

Ji proto-hindûewropî *swen- (“deng dan, deng jê hatin; gazî kirin”), proto-îranî *hwen, avestayî: xven-, partî: xw'n-, pehlewî: xw'n-, sogdî: xw'n-, farisî: خواندن (x^vanden - rehê dema niha -xan-), osetî: xwinîn, belûçî: wan-, kurmancî: xwendin /-xwîn-, soranî: خوێندن (xiwêndin) (xwêndin - rehê dema niha -xwên-), hewramî: wanay / -wan-, zazakî: wendene (rehê dema niha -wen-), sanskrîtî: sveneti- (deng dan, deng jê hatin), latînî: sonus, sound, sonic (deng), almanî: Schwan (qû - ji ber dengê xwe), îngilîzî: swan (qû)

Çavkanî:

• Cheung, Johnny (2007), Etymological Dictionary of the Iranian Verb [Ferhenga Etîmolojiyê ya Fiîlên Îranî] (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series [Leiden Seriya Ferhengên Etîmolojiya Hindûewropî]; 2) (bi îngilîzî), Leiden, Boston: Brill, →ISBN, rûpel 144,
• Watkins, Calvert (2007), The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots (bi îngilîzî), çapa 2an, Boston: Houghton Mifflin, rûpel 88,
• Etymonline. Online English Etymology Dictionary. <etymonline.com> by Douglas Harper.

Bide ber

• nivîsîn

Bi zaravayên din

• Soranî: xwêndin

Werger

• Afrîkansî: lees → af
• Albanî: lexoj → sq, zgledh
• Almaniya Pennsylvania: lese
• Almanî: lesen → de

  Elmanîşî: läse

• Amazîxiya fasî: ⵖⵔ (ɣr)
• Amharî: ማንበብ (manbäb)
• Aragonî: leyer
• Aromanî: ghivãsescu, yivãsescu, dyivãsescu
• Asamî: পঢ় (porh)
• Astûrî: lleer → ast
• Azerî: oxumaq → az
• Baskî: irakurri, leitu
• Başkîrî: уҡыу (uqïw)
• Belarusî: чыта́ць împf (čytácʹ), прачыта́ць pf (pračytácʹ)
• Bengalî: পড়া → bn (pôṛa)
• Bretonî: lenn → br
• Bulgarî: чета́ → bg împf (četá), прочета́ pf (pročetá)
• Burmayî: ဖတ် → my (hpat), စာဖတ် → my (cahpat)
• Çeçenî: деша (deša)
• Çekî: číst → cs împf
• Çerokî: ᎠᎪᎵᏰᎠ (agoliyea)
• Çeyenî: -hoéstá
• Çînî:

  Kantonî: 讀 / 读 (duk⁶)

  Dunganî: нян (ni͡an), кан (kan), дў (dw)

  Mandarînî: 讀 / 读 → zh (dú) ; 看 → zh (kàn)

  Minnanî: 讀 / 读 → zh-min-nan (tha̍k, tho̍k)

• Çukçî: калевэтгавык (kalevėtgavyk)
• Çuvaşî: вула (vula)
• Çûkî: anneani
• Danmarkî: læse → da
• Dusuniya navendî: basa
• Endonezyayî: baca → id
• Erebî: قَرَأَ → ar (qaraʔa)

  Erebiya hîcazî: قَرَا (gara), قِري (giri)

• Ermenî: կարդալ → hy (kardal), ընթերցել → hy (əntʻercʻel)
• Esperantoyî: legi → eo
• Estonî: lugema, vaatama → et
• Evenî: таӈ- (taŋ-)
• Evenkî: таң-
• Extremaduranî: leyel, leel
• Farisî: خواندن → fa (xândan), خوندن (xundan)
• Ferî: lesa
• Fîjî: wilika → fj
• Fînî: lukea → fi
• Flamiya rojava: leezn
• Fransî: lire → fr
• Frîsiya bakur: leese, lees
• Frîsî: lêze → fy
• Gaelîka skotî: leugh
• Galîsî: ler → gl
• Gotî: 𐌰𐌽𐌰𐌺𐌿𐌽𐌽𐌰𐌽 (anakunnan)
• Gujaratî: વાંચવું (vā̃cvũ)
• Gurcî: კითხვა (ḳitxva)
• Guwaranî: moñe'ẽ
• Hawayî: heluhelu
• Hindî: पढ़ना → hi (paṛhnā)
• Holendî: lezen → nl
• Hunsrikî: lese
• Îbranî: קָרָא → he (kará)
• Îdoyî: lektar → io
• Îngilîziya kevn: rǣdan
• Îngilîzî: read → en
• Îngriyî: lukkia
• Îngûşî: деша (deša)
• Îrlendî: léigh
• Îstriyotî: lezi
• Îtalî: leggere → it
• Îzlendî: lesa → is
• Japonî: 読む → ja (よむ, yomu)
• Javayiya kevn: waca
• Javayî: maca → jv
• Kabîlî: ɣer
• Kalalîsûtî: atuarpoq, atuarpaa
• Katalanî: llegir → ca
• Keçwayî: ñawilliy, ñawiy, qillqaqhaway, ñawinchay → qu, liyiy
• Keşmîrî: پَرُن (parun)
• Kirgizî: окуу → ky (okuu)
• Kitubayî: tanga
• Kîngalî: කියවනවා (kiyawanawā)
• Komorî: usoma
• Konkanî: वाजचे (vāj(ü)ce)
• Koreyî: 읽다 → ko (ikda)
• Kornî: lenna, redya
• Korsîkayî: leghja → co
• Ladînoyî: meldar (מילדאר)
• Latgalî: skaiteit
• Latînî: legō → la
• Latviyayî: lasīt → lv
• Lawsî: ອ່ານ (ʼān)
• Lingalayî: tánga
• Lîtwanî: skaityti → lt
• Lombardî: leg
• Luksembûrgî: liesen → lb
• Makedonî: чита împf (čita)
• Malayalamî: വായിക്കുക → ml (vāyikkuka), വായന → ml (vāyana)
• Malezî: baca → ms
• Maltayî: qara
• Mançûyî: ᡨᡠ᠋ᠸᠠᠮᠪᡳ
• Manksî: lhaih
• Mansakayî: basa
• Maorî: rīti
• Maratî: वाचणे → mr (vāċṇe)
• Mayayiya yukatekî: xook
• Mecarî: olvas → hu, elolvas → hu
• Mînangkabawî: baco
• Mongolî:

  Kirîlî: унших → mn (unšix)

  Mongolî: ᠤᠩᠰᠢᠬᠤ (ungsiqu)

• Nahwatlî: pōhua
• Napolîtanî: legge
• Navajoyî: ółtaʼ
• Nepalî: पढ्नु (paḍhnu)
• Nepalî: पढ्नु (paḍhnu)
• Normandî: liéthe
• Norwecî:

  Norweciya bokmålî: lese → no

  Norweciya nînorskî: lesa → nn

• Okînawanî: 読むん (yumun)
• Oksîtanî: legir → oc
• Oriyayî: ପଢିବା (pôḍhiba)
• Oromoyî: beekuu
• Oygurî: ئوقۇماق (oqumaq)
• Ozbekî: oʻqimoq → uz
• Papyamentoyî: lesa
• Peştûyî: لوستل → ps (lwastǝl)
• Piedmontîsî: lese
• Polonî: czytać → pl împf, przeczytać → pl pf
• Portugalî: ler → pt
• Qazaxî: оқу → kk (oqu)
• Romancî: leɡer, liɡer, ler
• Romanyayî: a citi → ro, a lectura → ro
• Rusî: чита́ть → ru împf (čitátʹ), прочита́ть → ru pf (pročitátʹ)
• Saksoniya kevn: lesan
• Samiya bakurî: lohkat
• Samiya kildînî: ло̄гкэ (lōgke)
• Samoayî: faitau
• Sanskrîtî: पठ् → sa (paṭh), पठति → sa (paṭhati)
• Sardînî: lègere, lèghere, lèzere, lígere, ligi, lígiri, lízere
• Sicîlî: lèggiri → scn, liggiri → scn, lèiri → scn, liiri → scn
• Sindhî: پڙهڻ (parhanu)
• Sirboxirwatî:

  Kirîlî: чѝтати împf

  Latînî: čìtati → sh împf

• Sîlhetî: ꠙꠠꠣ (foṛa)
• Slaviya kevn:

  Kirîlî: читати împf (čitati), чьтати împf (čĭtati)

• Slaviya rojavayî ya kevn: читати împf (čitati)
• Slovakî: čítať → sk împf
• Slovenî: brati → sl împf, čìtati împf
• Sorbî:

  Sorbiya jêrîn: cytaś împf

  Sorbiya jorîn: čitać → hsb împf

• Sotoyiya başûr: bala → st
• Spanî: leer → es
• Swahîlî: kusoma
• Swêdî: läsa → sv
• Şanî: လူလိၵ်ႈ (lǔu līk), ဢၢၼ်ႇ (ʼàan)
• Şîngazîcayî: usoma
• Tacikî: хондан → tg (xondan)
• Tagalogî: bumasa → tl, basahin, magbasa
• Tahîtî: taió
• Tamîlî: வாசி → ta (vāci), படி → ta (paṭi)
• Tayî: อ่าน → th (àan)
• Telûgûyî: చదువు → te (caduvu)
• Temazîxtiya atlasa navendî: ɣer
• Teterî: укырга → tt (uqırga)
• Tetûmî: lee
• Tirkî: okumak → tr
• Tirkmenî: okamak
• Tîbetî: ཀློག (klog), ལྗགས་ཀློག (ljags klog)
• Urdûyî: پَڑھنا (paṛhnā)
• Ûkraynî: чита́ти → uk împf (čytáty), прочита́ти pf (pročytáty)
• Venîsî: lèzar, lèzer, lezar, lezer, lèxar, lèxer, leđer → vec
• Viyetnamî: đọc → vi
• Volapûkî: reidön → vo
• Walonî: lére → wa
• Weylsî: darllen → cy
• Wîlamowî: łaoza
• Ximêrî: មើល → km (məəl), អាន → km (ʼaan)
• Yakutî: аах (aax)
• Yidîşî: לייענען (leyenen), לעזן (lezn)
• Yûnanî: διαβάζω → el (diavázo)

  Kevn: ἀναγιγνώσκω (anagignṓskō), ἐντυγχάνω (entunkhánō), ἀναλέγω (analégō), ἀνανέμω (ananémō)

• Zhuangî: dog, doeg

Navdêr

xwendin m

1. Gotina tiştên nivîsandî bi deng yan di dilê xwe de.

   Xwendina kitêban.

   Xwendina qanûnê.

   • 2021, Salihê Kevirbirî, “Hosteykî Edebiyata Kurdî: Eliyê Evdirehmanê Momîn”, li ser Nûbihar‎^[2], hejmar 150, rûpel 50:

     Lê mixabin li Qefqasya, Rûsya û Asya Navîn rewşa xwendin û nivîsandina zimanê Kurdî pir kêm e. Di vî warî de rola saziya Berbangê, kovara Nûbarê û rojnameya Jiyana Kurd gelekî girîng e. Lê diyar e ev xebat têrê nake.

2. perwerde, talîm, terbiyet

Tewandin

Tewandina xwendin

Zayenda mê ya binavkirî
Rewş	Yekjimar	Pirjimar
Navkî	xwendin	xwendin
Îzafe	xwendina	xwendinên
Çemandî	xwendinê	xwendinan
Nîşandera çem.	wê xwendinê	wan xwendinan
Bangkirin	xwendinê	xwendinino
Zayenda mê ya nebinavkirî
Rewş	Yekjimar	Pirjimar
Navkî	xwendinek	xwendinin
Îzafe	xwendineke	xwendinine
Çemandî	xwendinekê	xwendininan

Werger

• Fransî: lecture → fr m
• Îngilîzî: reading → en
• Tirkî: okuma → tr