Xwedê

Ji Wîkîferheng
Jump to navigation Jump to search

Kurdî[biguherîne]

navdêr mê an nêr?

Tê bawerkirin ku Xwedê li esmanan e.

Wate[biguherîne]

  1. xaliq, afirînerê dinyayê û hemî tiştê heyî (li gor dînan anku baweriyan).

Ji wêjeya klasîk[biguherîne]

Zazakî[biguherîne]

Herwiha[biguherîne]

Hevwate[biguherîne]

Têkildar[biguherîne]

Bide ber[biguherîne]

Bikaranîn[biguherîne]

"Xwedê" hem forma tewandî û hem jî ya netewandî ye ji ber ku ew bi "ê" diqede. Bi heman awayî peyva "" hem forma netewandî û hem jî ya tewandî ye (bikaranîna forma "rêyê" wek di "li ser rêyê" de tewandina "hîperkorekt" e anku ji pêwîstiyê zêdetir e.)

Ji[biguherîne]

hevreha farisî خدا (Xuda), soranî خوا / Xwa, pehlewî Xweda, xwarezmî Xwedêw, sogdî Xwetaw, avestayî Xwedate-, hemû ji xwe + taw- (hêz, şiyan, karîn > soranî tiwanîn = karîn, şiyan) anku maneya "Xwedê" dibe "[bi-]xwe-[bi]hêz". Bide ber yûnanî αὐτοκρατής (autokratês: otokrat, serwer, desthilatdarê bi hêza bêsinor) ji αὐτο- (auto: xwe) + κράτος (kratos: hêz). Peyvên kurdî xwedan, xwedî, xatûn, xoce jî ji eynî rehî ne. "Xwe" ji proto-hindûewropî * swe- ye, "taw-" jî ji proto-hindûewropî * tep- (germ kirin, enerjî danê) ye ku herwiha serekaniya peyva tav ya kurdî ye jî.

Ku di kurmancî de "Xwedê" bi "ê" û di farisî de "Xuda" bi "a" û di soranî de jî "Xwa" bi "a" ye, ew tiştekî pirr siriştî ye ji ber ku gelek caran li hemberî "a" ya farisî yan soranî yan zazakî di kurmancî de "ê" heye: bo nimûne, "asan" ya farisî û soranî di kurmancî de "hêsan" e, "hak" ya zazakî di kurmancî de "hêk" e û hwd.

Hêjayî gotinê ye ku tevî forma kurmancî ya devkî "Xudê" û ya farisî "Xuda" gelek dişibin "God" ya inglîzî û bi taybetî jî Gud ya swêdî lê têkiliya wan ya etîmolojî bi hev re nîne. Ew ji proto-hindûewropî * ǵʰuto- (gazîkirî, banglêkirî) tên.

Durxaneya Cellikanî[biguherîne]

ji du peyvan hatiye pê: hu û da,hu û xû yek peyv in wateya wê rind û baş e,wek li jê hê dirêjtir hatiye amaje kirin. Da dayin ango afirandindin e. Bun dahişn ango binyadê tiştekî danin bi pehlewi kosmolojî ye. xûda ango ew ê ku rindî afirandiye, huda jî ew, xwedan jî ew, xwedî jî ew, himaye ya erebî jî ew, hemaylok jî ji wê piraştiye, humayûn jî ji wir tê û homa ya zazakî jî j heman rehî û ji heman fikra bingehîn a Zerdeştî derketine.

Hevrehî humeye-, humaye- ("pîroz, evra, firaz bikeramet") yên avestayî, همایون (humayûn: "pîroz, bikeramet") ya farisî, सुमाय (su-maye: hişmend) ya sanskrîtî, hemû ji hu- (baş) + maya- (made, daring havên). Hu ji proto-hindûewropî *su- (qenc, baş). Bi dirûvê հմայք (humeyk) bi maneya "sihr / efsûn ketiye ermenî û wek hümayun ("pîroz, payeberz" tenê wek sifetek ji siltan re) ketibû tirkiya osmanî jî. Hêjayî gotinê ye ku ti têkiliya wê bi hîmaye ya ji erebî ve nîne.

[biguherîne]

Werger[biguherîne]