Pêvek:Rastnivîsî/Rengdêr

Ji Wîkîferheng
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Info Simple.svg
Rastnivîsî
Reng bi taybetî wek rengdêr tên bikaranîn.

Rengdêr (sifet, adjective) ew peyv in ku navdêran (navên kes, tişt û cihan) yan cînavan (ez, tu, ew...) salox didin anku behsa çawaniya wan dikin. "Mezin, biçûk, sor, reş, şirîn, dirêj..." hin rengdêr in.

Rengdêr[biguherîne]

Radeya sade[biguherîne]

Di kurmancî de rengdêr li gor zayendê (mê yan nêr) yan jî mêjerê (yekjimar yan pirrjimar) natewin:

  • kitêba reş
  • çavê reş
  • kitêbên reş

Lê eger navdêr jê were avêtin, ev gotin dikarin wiha bin:

  • ya reş
  • yê reş
  • yên reş [1]

Di vê rewşê de jî rengdêr natewin lê pêşbendikên serbixwe yên li pêşiya wan diyar dikin ku gotina yekem mê, ya duyem nêr û ya sêyem jî pirrjimar e. Awayekî din jî yê gengaz lê kêmtir bikarînayî û devkîtir jî wiha ye

  • reşê (ya reş)
  • reşî (yê reş)
  • reşan [2] (yên reş)

Rengdêrên navdêrkirî[biguherîne]

Herwiha rengdêr dikarin wek navdêr werin bikaranîn:

  • mezin (mirovên mezin)
  • qenc (mirovên qenc)
  • lawaz (sewalên lawaz)

Di wê rewşê de ew bi temamî wek navdêran dikarin werin xebitandin:

  • Mezinên malê (dê û bab û kesên din yên ji 18-saliyê mezintir, ne zarok; yan jî “biryarderên malê”)
  • Ev qehwexane tenê bo mezinan e. (li zarokan qedexe ye)
  • Kuştî hemû zarok bûn, mezinek tenê jî di nav de tine bû.

Du rengdêr bi hev re[biguherîne]

Carinan navdêr yan cînav ne tenê bi rengdêrekê lê bi du yan zêdetir rengdêran jî tên saloxdan:

  • kitêba sor, stûr û giran (yan devkîtir: kitêba sor û stûr û giran)
  • serê reş û dirêj
  • kevirên gewr û mezin

Lê ji bilî "û", ew dikarin herwiha bi hin awayên din jî bi hev ve bên girêdan:

  • kitêba sor (y)a stûr (y)a giran
  • serê reş (yê) dirêj
  • kevirên gewr (y)ên mezin

Carinan li cihê "(y)ê" di navbera du rengdêrên ku navdêrekî nêr salox didin de "(y)î" tê bikaranîn:

  • serê reş î dirêj [3]

Li cihê "(y)a" di navbera du rengdêrên ku navdêreke mê salox didin de "(y)" tê bikaranîn:

  • kitêba sor e stûr e giran [4]

Lê ev herdu awa zêdetir devkî ne û bi taybetî "(y)e" ya bi navdêrên mê re gelek kêm tê bikaranîn.

Radeya berhevdanê[biguherîne]

Mirov dikare bi rengdêran ne tenê behsa rewşa navdêr û cînavan bike, lê herwiha wan bide ber hev jî:

  • Ez ji te biçûktir im.
  • Xecê ne ji Elî pîrtir e.

Li gel paşbendika ”-tir” peyvika ”hê” yan jî ”hê jî” [5] dikare werin bikaranîn:

  • Ez hê jî ji te biçûktir im. (Tu biçûk lê ez hê jî zêdetir biçûk im.)
  • Tu ji min jî hê zûtir hatî. (Ez zû hatim lê tu hê zêdetir jî zû.)

Herwiha radeya berhevdanê jî dikare wek navdêr were bikaranîn:

  • Gelo Mercedes ji BMW baştir e > Gelo Mercedes ya baştir e > Gelo baştira wan Mercedes e?

Radeya raserî[biguherîne]

Me li jor du tişt yan kes bi rengdêran dan ber hev û ew li gor hev pîvandin. Lê mirov dikare bi rengdêran herwiha rewş û taybetmendiyên navdêrekê yan cînavekê li tenê li hember yeke din lê li hember hemûyan diyar bike.

  • Bihar û payiz du demsalên sar in lê zivistan sartirîn demsal e. (anku ne bihar, ne havîn û ne jî payiz bi qasî zivistanê sar e)

Heman hevok dikare bi van her sê awayên jêr jî were gotin lê ew piçekê devkîtir û belkî devokîtir in jî loma baş e ku awayê li jor were tercihkirin:

  • ... zivistan demsala sartirîn e.
  • ... zivistan demsala herî[6] sar e.
  • ... zivistan demsala ji hemûyan sartir e.

Herwiha radeya raserî jî dikare wek navdêr were bikaranîn:

  • Gelo Mercedes baştirîn tirimpêl e? > Gelo Mercedes ya baştirîn e > Baştirînê bikirre!

Têbînî[biguherîne]

[1] Dikarin wek ”a reş”, “ê reş” û “ên reş” jî were nivîsîn lê wisa zêdetir devkî ne. Li gor devokan ”yên reş” dikare wiha jî be: “yêd reş, yêt reş, êt reş, êd reş”.

[2] ”Reşan” hê devkîtir dikare wek ”reşa” jî were gotin lê bi kêrî zimanê nivîskî nayê.

[3] Carinan ji hev cuda wek "reş î dirêj" û hin caran jî bi hev re wek "reşî dirêj"

[4] Carinan ji hev cuda wek "sor e stûr e giran" û hin caran jî bi hev re wek "sore stûre giran"

[5] Di zimanê axivînê de ”hêj”, di hin devokan de ”hîna (jî)”, ”hîn (jî)”, ”hêja”, ”hêşta (jî)” lê ev hemû devokî ne û baştir e ku ”hê” yan ”hê jî” di zimanê nivîskî de were tercihkirin. Peyvika ”deha” yan ”daha”, ku carinan di axivînê yan nivîsînê de tê dîtin, ji tirkî ye û divê ku di zimanê nivîskî de neyê bikaranîn.

[6] Li cihê ”herî” kêm car ”here” tê gotin û nivîsîn lê “herî” berbelavtir û naskirîtir e. Carinan bi şaşî ”en” ya tirkî jî tê xebitandin lê bi kêrî nivîsîna kurdî nayê.

  1. 1,0 1,1 Çewtîya sîte: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named y.C3.AAn_re.C5.9F
  2. 2,0 2,1 Çewtîya sîte: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named re.C5.9Fan
  3. 3,0 3,1 Çewtîya sîte: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named dir.C3.AAj
  4. 4,0 4,1 Çewtîya sîte: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named giran
  5. 5,0 5,1 Çewtîya sîte: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named h.C3.AA_j.C3.AE
  6. 6,0 6,1 Çewtîya sîte: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named her.C3.AE